Το σχίσμα μεταξύ της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός του παρελθόντος, αλλά μια βαθιά πνευματική πληγή που αποκαλύπτει τη διαφορά φρονήματος, πίστεως και εκκλησιολογικής συνείδησης. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αντιλαμβάνεται την ενότητά της ως διοικητική ή εξωτερική κατασκευή, αλλά ως καρπό της αλήθειας και της αδιάκοπης παραμονής στην αποστολική παράδοση. Όταν αυτή η παράδοση αλλοιώνεται, τότε η ενότητα δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς να θυσιαστεί η ίδια η αλήθεια.
Ο διχασμός δεν προέκυψε από μια στιγμιαία διαφωνία, αλλά από μια σταδιακή απομάκρυνση της Δύσεως από το ορθόδοξο φρόνημα. Η Ρώμη, επιλέγοντας τον δρόμο της θεολογικής και εκκλησιαστικής αυτονόμησης, έθεσε τον εαυτό της υπεράνω της συνοδικότητας και της καθολικότητας της Εκκλησίας. Η εισαγωγή και επιβολή νέων δογμάτων χωρίς οικουμενική σύνοδο μαρτυρεί μια εκκλησιολογία ξένη προς το πνεύμα των Πατέρων.
Κεντρικό σημείο αυτής της απομάκρυνσης αποτελεί το δόγμα περί της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος και εκ του Υιού, το γνωστό Filioque. Η Ορθόδοξη Εκκλησία ομολογεί, σύμφωνα με την Αγία Γραφή και τις Οικουμενικές Συνόδους, ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται εκ μόνου του Πατρός. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια θεολογική, αλλά θεμέλιο της τριαδολογικής αλήθειας. Η αλλοίωση αυτής της διδασκαλίας διασαλεύει την ισορροπία των προσώπων της Αγίας Τριάδος και εισάγει σύγχυση στην ίδια τη θεότητα.
Η επιμονή των Ρωμαιοκαθολικών στο Filioque δεν αποτελεί απλώς διαφορετική θεολογική άποψη, αλλά δογματική παρέκκλιση. Η Ορθόδοξη Παράδοση, με τη μαρτυρία των Αγίων Πατέρων, θεωρεί κάθε προσθήκη στο Σύμβολο της Πίστεως ως αίρεση, διότι αλλοιώνει την αποκεκαλυμμένη αλήθεια. Γι’ αυτό και η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία χαρακτηρίζεται από την Ορθοδοξία ως αιρετική, όχι από μίσος ή υπεροψία, αλλά από πιστότητα στην αλήθεια που παραδόθηκε «ἅπαξ τοῖς ἁγίοις».
Η αίρεση δεν νοείται στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως ηθική καταδίκη προσώπων, αλλά ως πνευματική ασθένεια του φρονήματος. Οι Ορθόδοξοι δεν απορρίπτουν τους ανθρώπους, αλλά τις πλάνες. Η αγάπη προς τον άνθρωπο δεν μπορεί να σημαίνει σιωπή απέναντι στο ψεύδος. Η αλήθεια δεν διαπραγματεύεται, ούτε προσαρμόζεται για χάρη μιας επιφανειακής ενότητας.
Η Ορθοδοξία υπερασπίζεται την πίστη όχι με επιθετικότητα, αλλά με σταθερότητα και υπομονή. Παραμένει ακλόνητη στην εμπειρία των Αγίων, στη ζωή των Μυστηρίων, στη θεολογία που γεννήθηκε από τη θέωση και όχι από φιλοσοφικούς συλλογισμούς. Εκεί όπου η Δύση επέλεξε τον νομικισμό και τη λογική κυριαρχία, η Ανατολή διαφύλαξε το μυστήριο και την ταπείνωση.
Ο χωρισμός αυτός, όσο οδυνηρός κι αν είναι, μαρτυρεί ότι η αληθινή ενότητα δεν μπορεί να οικοδομηθεί χωρίς μετάνοια και επιστροφή στην αποστολική πίστη. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν έχει να αλλάξει τίποτα για να ενωθεί, διότι δεν προσέθεσε και δεν αφαίρεσε τίποτα. Περιμένει, προσεύχεται και μαρτυρεί την αλήθεια, γνωρίζοντας ότι η Εκκλησία δεν σώζεται με συμβιβασμούς, αλλά με σταυρό.
Έτσι, μέσα στο μυστήριο του χωρισμού, η Ορθοδοξία παραμένει φρουρός της αλήθειας, όχι ως ανθρώπινο κατόρθωμα, αλλά ως έργο του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εκπορεύεται εκ του Πατρός και αναπαύεται στον Υιό, όπως ακριβώς παρέλαβε, έζησε και ομολόγησε η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία.
