Οι καλικάντζαροι ανήκουν σε εκείνη τη σκοτεινή ζώνη της λαϊκής φαντασίας όπου ο μύθος δεν ξεχωρίζει καθαρά από τον φόβο και η παράδοση λειτουργεί ως σιωπηλή προειδοποίηση. Δεν παρουσιάζονται ως απλές φανταστικές μορφές, αλλά ως υπάρξεις οριακές, παγιδευμένες ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και σε έναν υπόγειο, αθέατο χώρο όπου ο χρόνος και η λογική χάνουν τη σταθερότητά τους. Η παρουσία τους δεν είναι ποτέ φανερή· γίνεται αισθητή μέσα από ίχνη, ψιθύρους και ανεξήγητες ανατροπές της καθημερινής τάξης. Οι παλαιότεροι δεν μιλούσαν για αυτούς με ελαφρότητα, αλλά με χαμηλωμένη φωνή, σαν να φοβούνταν μήπως το ίδιο το όνομά τους λειτουργήσει ως κάλεσμα.
Σύμφωνα με την παράδοση, οι καλικάντζαροι ζουν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου κάτω από τη γη, σε έναν σκοτεινό τόπο όπου ροκανίζουν αδιάκοπα τον κορμό που κρατά τον κόσμο όρθιο. Η πράξη αυτή δεν είναι απλώς καταστροφική, αλλά τελετουργική, σχεδόν μοιραία, καθώς υποδηλώνει την αιώνια προσπάθειά τους να αποσταθεροποιήσουν την κοσμική ισορροπία. Όταν όμως φτάνει το Δωδεκαήμερο, η ισχύς τους αλλάζει και τους επιτρέπεται να ανέβουν στην επιφάνεια. Εκεί, για λίγες μόνο νύχτες, εγκαταλείπουν το υπόγειο έργο τους και περιπλανώνται στον κόσμο των ανθρώπων, σαν να δοκιμάζουν τα όρια της ελευθερίας τους πριν επιστρέψουν ξανά στο σκοτάδι.
Η εμφάνισή τους περιγράφεται με ποικίλους τρόπους, αλλά πάντοτε προκαλεί δυσφορία και ανησυχία. Δεν έχουν σταθερή μορφή, σαν το σώμα τους να αρνείται να υπακούσει σε φυσικούς νόμους. Άλλοτε μοιάζουν ανθρωπόμορφοι, άλλοτε ζωώδεις, και συχνά συνδυάζουν χαρακτηριστικά που δεν θα έπρεπε να συνυπάρχουν. Αυτή η ασάφεια δεν είναι τυχαία, αλλά ενισχύει τον τρόμο που προκαλούν, καθώς ο άνθρωπος δυσκολεύεται περισσότερο να αντιμετωπίσει κάτι που δεν μπορεί να ορίσει. Το γέλιο τους, τραχύ και ακαθόριστο, λέγεται πως ακούγεται μέσα στη νύχτα χωρίς να μπορεί κανείς να εντοπίσει την πηγή του.
Η δράση των καλικάντζαρων δεν χαρακτηρίζεται από ανοιχτή βία, αλλά από ύπουλη παρεμβολή στην ανθρώπινη ζωή. Μπαίνουν στα σπίτια αθόρυβα, ανακατεύουν αντικείμενα, σβήνουν φωτιές, μολύνουν τρόφιμα και δημιουργούν μια αίσθηση αποδιοργάνωσης. Δεν επιδιώκουν απαραίτητα την καταστροφή, αλλά τη σύγχυση, σαν να αντλούν δύναμη από την αναστάτωση και τον φόβο. Η παρουσία τους λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η τάξη είναι εύθραυστη και ότι ακόμη και το πιο ασφαλές καταφύγιο μπορεί να παραβιαστεί όταν τα όρια χαλαρώνουν.
Η σοβαρότητα με την οποία οι παλαιότερες κοινωνίες αντιμετώπιζαν τους καλικάντζαρους αποτυπώνεται στα έθιμα προστασίας που αναπτύχθηκαν γύρω από αυτούς. Η φωτιά δεν έπρεπε να σβήσει, τα σπίτια έπρεπε να παραμένουν φωτισμένα και ορισμένες λέξεις αποφεύγονταν, σαν να είχαν τη δύναμη να τραβήξουν την προσοχή των σκοτεινών αυτών πλασμάτων. Αυτές οι πρακτικές δεν λειτουργούσαν μόνο ως άμυνα απέναντι στον μύθο, αλλά και ως τρόπος ενίσχυσης της συλλογικής εγρήγορσης. Ο φόβος γινόταν κοινός και, μέσα από αυτόν, η κοινότητα έβρισκε συνοχή.
Σε βαθύτερο επίπεδο, οι καλικάντζαροι μπορούν να ιδωθούν ως σύμβολα των σκοτεινών ενστίκτων που παραμονεύουν κάτω από την επιφάνεια της ανθρώπινης φύσης. Εμφανίζονται σε μια χρονική περίοδο μεταβατική, ανάμεσα στο τέλος και την αρχή, όταν οι βεβαιότητες κλονίζονται και το παλιό δεν έχει ακόμη αντικατασταθεί από το νέο. Η παρουσία τους υπενθυμίζει ότι το χάος δεν εξαφανίζεται ποτέ πλήρως, αλλά απλώς περιορίζεται, περιμένοντας τις κατάλληλες συνθήκες για να αναδυθεί. Δεν είναι τυχαίο ότι με την επιστροφή τους στα έγκατα της γης, ο κόσμος αποκαθίσταται, σαν να κλείνει προσωρινά μια ρωγμή στην πραγματικότητα.
Έτσι, οι καλικάντζαροι δεν αποτελούν απλώς λαογραφικά κατάλοιπα ή παιδικές ιστορίες τρόμου, αλλά φορείς μιας παλιάς, σκοτεινής γνώσης. Μέσα από αυτούς, οι κοινωνίες εξέφρασαν τον φόβο για το άγνωστο, την ανησυχία για την απώλεια του ελέγχου και την ανάγκη να ορίσουν σύνορα ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι. Η σιωπηλή τους παρουσία στις παραδόσεις δείχνει ότι, ακόμη και όταν δεν πιστεύουμε πια κυριολεκτικά σε αυτούς, εξακολουθούμε να αναγνωρίζουμε τη σκιά που αντιπροσωπεύουν. Και αυτή η σκιά, όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, παραμένει πάντα επίμονη και ανήσυχη.
